Dunhuang offerbrenger

Tussen 1941 en 1943 reisde Zhang Daqian 張大千 (1899–1983), misschien wel de beroemdste Chinese kunstenaar van de 20e eeuw, met zijn studenten naar Dunhuang. Deze oase aan de rand van de Gobi-woestijn is bekend om zijn Mogao-grotten met boeddhistische muurschilderingen uit de 4e tot en met de 14e eeuw. Ze kopieerden honderden muurschilderingen op papier, ten behoeve van Zhangs eigen artistieke studie evenals de wens om dit eeuwenoude Chinese culturele erfgoed met een breder publiek te delen. Een van deze kopieën was de zogenaamde De offerbrenger van Dunhuang敦煌供養人. Een tekening met fijne lijnen van deze kopie werd in 1944 gepubliceerd in Zhangs Dafeng Tangs kopieën van Dunhuang Muurschilderingen 大風堂臨摹敦煌壁畫 Zhang maakte hiervan later een schildering in inkt en kleur op papier. 

Deze schildering biedt een fascinerend voorbeeld van hoe één afbeelding in verschillende tijden en voor uiteenlopende politieke doeleinden is gereproduceerd en ingezet te midden van de geopolitieke spanningen van de Koude Oorlog.

De gekleurde versie van De offerbrenger van Dunhuang werd in 1945 voor het eerst gereproduceerd als een mubanshuiyinhua (watergedragen drukwerk) op ware grootte door Rongbaozhai 榮寶齋) in Beijing, een atelier voor briefpapier en houtsneden. Zhang Daqian onderhield nauwe banden met dit atelier. Tijdens het drukken werden meerdere houtblokken gebruikt om kleuren in lagen aan te brengen. Deze techniek werd al in het begin van de zeventiende eeuw in Ming-dynastie China ontwikkeld. Door te variëren met de hoeveelheid water die op het drukblok én de afdruk wordt aangebracht, zijn de kleurschakeringen van mubanshuiyinhua zo subtiel dat deze blokdrukken gemakkelijk voor schilderingen kunnen worden aangezien. 

Aanvankelijk konden alleen kleine geblokdrukte schilderingen worden gemaakt, zoals gedecoreerd briefpapier. Maar na twee jaar experimenteren werd De offerbrenger van Dunhuang het eerste werk op groot formaat dat qua afmetingen overeenkwam met de originele schildering, met een afmeting van 132 x 36 cm. In de jaren daarna bleef Rongbaozhai zijn techniek voor ‘geblokdrukte schilderingen’ perfectioneren. Deze techniek kreeg in 2006 van de UNESCO de status van Chinees immaterieel cultureel erfgoed. Wereldmuseum heeft een geblokdrukt exemplaar van De offerbrenger van Dunhuang in haar collectie. Dit exemplaar maakte ooit deel uit van de verzameling van de Nederlandse diplomaat en sinoloog Robert van Gulik (1910–1967). 

Na de burgeroorlog tussen de nationalistische Guomindang en het communistische leger onder leiding van Mao Zedong, die in 1949 op het Chinese vasteland de Volksrepubliek China (VRC) uitriep, verplaatste de Republiek China (ROC) zich naar het eiland Taiwan.  

Tijdens de Koude Oorlog, met name na het uitbreken van de Koreaanse Oorlog, bleven de Verenigde Staten de Republiek China (ROC) erkennen als de enige legitieme regering van China. De Republiek China claimde dat zij de authentieke erfgenaam was van de Chinese kunst- en cultuurtradities. Als reactie hierop trachtte de Volksrepubliek China (PRC) ook haar eigen culturele continuïteit met de Chinese natie te bevestigen door middel van kunst. 

In opdracht van de regering van de Volksrepubliek China werden de prenten van Rongbaozhai vaak aangeboden als staatsgeschenken aan buitenlandse functionarissen. De prenten vertegenwoordigden de nieuwe kunst die ontstaan was door de gezamenlijke inspanningen van de jonge communistische Volksrepubliek. De prenten werden ook in het buitenland verspreid via netwerken van communistische boekhandels. Zo importeerde de Amsterdamse boekhandel Pegasus, in 1934 opgericht door de Communistische Partij van Nederland (CPN), tussen de jaren vijftig en zestig talrijke houtsneden van Rongbaozhai en propagandamateriaal uit de Volksrepubliek. De boekhandel organiseerde ook regelmatig ‘China Week’-evenementen en tentoonstellingen waarin deze werken werden tentoongesteld en verkocht. Tijdens een tentoonstelling in 1958 in Felix Meritis, het toenmalige hoofdkwartier van de CPN aan de Keizersgracht in Amsterdam, werd een Rongbaozhai-exemplaar van De offerbrenger van Dunhuang tentoongesteld. 

Het begin van de jaren zeventig betekende een keerpunt. Het was een bijzonder moeilijke periode voor de Republiek China na haar terugtrekking uit de Verenigde Naties in 1971, toen haar zetel werd overgedragen aan de Volksrepubliek China. Daarna verbraken veel landen hun diplomatieke betrekkingen met de Republiek China. Als onderdeel van de inspanningen om haar aanspraak op de vertegenwoordiging van de Chinese cultuur op internationaal niveau te handhaven, gaf het Ministerie van Buitenlandse Zaken van de Republiek China het Nationaal Historisch Museum in Taipei de opdracht om de zogenaamde “Chinese cultuurkisten” 中華文物箱 te produceren. Tussen 1969 en 1986 werden deze Chinese cultuurkisten in vijf series geproduceerd. Iedere kist bevatte een andere selectie van voorwerpen, voornamelijk hoogwaardige reproducties van antieke bronzen voorwerpen, porselein, lakwerk, wrijfprenten en traditionele en moderne schilderingen. De kisten werden verspreid onder buitenlandse missies, waar ze aan gasten werden gepresenteerd en tijdens festivals werden tentoongesteld. 

Reproducties vormden het grootste deel van de werken in deze kisten. Gezien de onzekere geopolitieke situatie werd het versturen van originele kunstwerken naar het buitenland voor tentoonstellingen als een te groot risico beschouwd. Daarom bestonden de kisten in de beginfase van het Chinese Cultural Chest-project bijna uitsluitend uit reproducties van hoge kwaliteit.  

Pas vanaf het einde van de jaren zeventig werden er ook authentieke hedendaagse kalligrafieën en schilderingen, die speciaal voor de kisten in opdracht waren gemaakt, aan de collectie toegevoegd. Veel van de reproducties waren gebaseerd op kunstwerken die na 1949 door de regering van de Republiek China vanuit China naar Taiwan waren overgebracht en die nu voornamelijk worden bewaard in het Nationaal Historisch Museum en het Nationaal Paleismuseum in Taipei. Andere waren afkomstig uit privécollecties, waaronder Zhang Daqians De offerbrenger van Dunhuang. 

Zhang Daqian verliet China na 1949 en vestigde zich uiteindelijk in de jaren zeventig in Taiwan. Hij gaf het museum toestemming om veel van zijn schilderingen te reproduceren voor de Chinese cultuurkisten. Zhangs vooraanstaande reputatie in de kunstwereld, in combinatie met zijn vriendschappelijke band met het Nationaal Historisch Museum in Taipei, leidde ertoe dat de categorie ‘Reproducties van moderne Chinese schilderkunst’ in de eerste serie Chinese cultuurkisten volledig uit zijn werken bestond. Ook in de daaropvolgende series werden reproducties van zijn schilderingen opgenomen. 

In tegenstelling tot Rongbaozhai, die De offerbrenger van Dunhuang reproduceerde met behulp van ‘watergedragen’ houtblokdrukken, gaf het Nationaal Historisch Museum de opdracht aan particuliere drukkerijen om de productie uit te voeren met offsetlithografie. Dit proces hield in dat eerst fotografische reproducties van de originele schilderingen werden gemaakt, waarna de afbeeldingen met inkt op oliebasis op papier werden gedrukt.  

De productie van de Chinese cultuurkisten werd in 1986 beëindigd, naarmate het lokale identiteitsbewustzijn in Taiwan gestaag sterker werd. Als getuigen van deze vervlogen geschiedenis bevinden veel van de werken die via de kisten werden verspreid zich nu nog steeds in de buitenlandse vertegenwoordigingskantoren van Taiwan, waaronder De offerbrenger van Dunhuang. 

Je kunt de grotten hier digitaal bezoeken.

Pao-Yi Yang (Ph.D. Leiden 2021) is gespecialiseerd in de verzamel- en tentoonstellingsgeschiedenis van Chinese kunst. In het voorjaar van 2023 was zij als herkomstonderzoeker verbonden aan het Research Center for Material Culture. Ze publiceert in tijdschriften als Museum & Society, Journal of Curatorial Studies en Journal of Visual Communication.

Wil je meer weten over het reproduceren van Chinese inktschilderingen? Lees dan ook het wereldverhaal Chinese houtblokdrukken.