Twee bijzondere Waka's

In 2010 ontstond, naar aanleiding van de tentoonstelling Te Mana Māori, het idee om een Māori-waka naar Leiden te brengen. Wereldmuseum Leiden, toen nog Museum Volkenkunde, wilde daarmee een blijvende verbinding opbouwen met Aotearoa Nieuw-Zeeland en Māori-gemeenschappen. 

Vanaf het begin was duidelijk dat een waka niet zomaar als museumobject kon worden bewaard. Binnen Māori-cultuur hebben waka’s een diepe betekenis: ze zijn verbonden met afkomst, gemeenschap, kennis, traditie en spirituele waarden. Daarom werden er afspraken gemaakt over de zorg voor de waka’s, het gebruik ervan en het respectvol omgaan met Māori-protocollen. 

Een belangrijke voorwaarde was dat er in Leiden een vaste crew zou komen. Daarvoor werd de Koninklijke Studenten Roeivereniging Njord benaderd. Zo ontstond een samenwerking tussen Māori-gemeenschappen, Wereldmuseum Leiden en het Waka Gezelschap van Njord. 

Het Waka Gezelschap der K.S.R.V. “Njord” is de Leidse crew rond de Māori-waka’s van Wereldmuseum Leiden. De groep bestaat uit studentenvrijwilligers en roeiers die zich inzetten voor het behoud, het gebruik en de zichtbaarheid van de waka’s. 

De leden zijn kaihoe, peddelaars, die leren hoe je samen in een waka vaart. Daarnaast zijn zij betrokken bij trainingen, vaartochten, ceremonies en culturele activiteiten rondom de waka’s. 

Binnen het gezelschap zijn er ook ceremoniële rollen. De kaihautū geeft op de waka het ritme aan en stuurt de peddelaars aan. De kaikarakia begeleidt karakia: rituele woorden of gebeden die bij belangrijke momenten kunnen worden uitgesproken. Zo verdiept het gezelschap zich niet alleen in het varen, maar ook in de waarden en rituelen die met de waka’s verbonden zijn. 

Tijdens de lente en zomer zijn leden van het Waka Gezelschap regelmatig te zien in Tāhimana, wanneer zij door de Leidse grachten peddelen.  

Een waka is een traditionele Māori-kano: een lang, smal vaartuig dat binnen Māori-cultuur veel meer betekent dan alleen een boot. Ze zijn verbonden met reizen, afkomst, gemeenschap en identiteit. Volgens veel overleveringen kwamen de voorouders van Māori in verschillende waka’s naar Aotearoa Nieuw-Zeeland. Veel gemeenschappen weten nog altijd met welke waka hun voorouders verbonden zijn. 

Waka’s zijn meestal lang en smal van vorm. Een waka bestaat uit verschillende delen, waaronder Te Ihu, de voorkant, Waenga, het middenstuk, en Te Kei, de achterkant. Aan de voor- en achterkant kunnen houtsnijwerken zitten die verwijzen naar voorouders, verhalen en spirituele betekenis.  

Er bestaan verschillende soorten waka’s. Sommige zijn bedoeld voor dagelijks gebruik of vervoer, andere hebben een ceremoniële functie. De waka’s in Leiden zijn ongeveer veertien meter lang. De waka Te Hono ki Aotearoa biedt plaats aan ongeveer veertien peddelaars terwijl de waka Tāhimana breder is en ruimte biedt aan ongeveer twintig peddelaars.

Op 18 oktober 2010 werden twee waka’s toevertrouwd aan Wereldmuseum Leiden en aan K.S.R.V. “Njord”. Het ging om twee verschillende kano's: een ceremoniële waka tau, de Te Hono ki Aotearoa  en een waka die gebruikt kan worden voor trainingen en vaartochten, de Tāhimana, 

Dat was bijzonder: voor het eerst kwam een Māori-waka buiten Aotearoa Nieuw-Zeeland terecht die ook door niet-Māori mocht worden bevaren. Tijdens de overdracht kwamen Māori-gasten, museummedewerkers en leden van Njord samen. Zo begon een samenwerking die de waka-traditie in Leiden zichtbaar en levend houdt. 

De twee waka’s in de museumtuin van Wereldmuseum Leiden zijn Te Hono ki Aotearoa en Tāhimana. Ze hebben allebei een eigen functie en betekenis. 

Te Hono ki Aotearoa betekent “de verbinding met Aotearoa Nieuw-Zeeland”. Deze ceremoniële waka taua is gemaakt uit één stuk kaurihout en weegt ongeveer 1000 kilo. Kauribomen groeien in het noorden van Nieuw-Zeeland en hebben binnen Māori-cultuur een bijzondere, tapu betekenis. Het snijwerk stond onder leiding van meesterhoutsnijder Heke-nuku-mai-ngā-iwi Puhipi, ook bekend als Sir Hector Busby. 

Tāhimana is gemaakt van glasvezel en is bedoeld om de waka-traditie actief te kunnen beoefenen. Deze waka is lichter en geschikt voor trainingen en vaartochten op de Leidse grachten. 

Waka’s kunnen verschillende functies hebben, ook de twee waka’s in Leiden hebben elk een eigen rol.

Te Hono ki Aotearoa heeft een ceremoniële betekenis en wordt alleen bij bijzondere gelegenheden te water gelaten. Door het materiaal, de culturele waarde en de betekenis van deze waka wordt er met grote zorg mee omgegaan.

Tāhimana is gemaakt voor regelmatig gebruik. In het voorjaar en de zomer ligt deze waka vaak in het water naast het museum. Het Waka Gezelschap van Njord gebruikt Tāhimana voor trainingen, vaartochten en culturele activiteiten op de Leidse grachten. Deze waka is aangepast aan de Nederlandse omgeving: Tāhimana heeft een neerklapbare taurapa, het hoge achterstuk, zodat de crew onder lage bruggen door kan varen. 

Zo zijn de waka’s in Leiden meer dan bijzondere vaartuigen: ze laten zien hoe kennis, cultuur en tradities op een respectvolle manier gedeeld kunnen worden, met aandacht voor de oorsprong én voor de mensen die de traditie vandaag voortzetten.