Hoe vertaal je filosofie naar concrete actie? Zeven teams van scholieren en studenten zetten afgelopen najaar de ideeën van de filosoof Achille Mbembe om in verrassende ontwerpen.
Samen met de Stichting Internationale Spinozaprijs en Baltan Laboratories organiseerde Wereldmuseum een ontwerpwedstrijd voor scholieren uit het voortgezet onderwijs en het mbo. De wedstrijd stond volledig in het teken van Achille Mbembe die op 24 november 2025 de Spinozalens ontving. Zijn concept van het "universele recht op ademen" vormde de rode draad. Teams uit Nederland en België gingen aan de slag met drie thema's: klimaatrechtvaardigheid, teruggave van erfgoed, en digitale kolonisatie.
Op 15 november 2025 was Wereldmuseum Leiden het toneel van de finale. De zeven teams presenteerden hun ontwerpen aan een jury bestaande uit Martine Gosselink (Mauritshuis), Katleen Gabriels (UM), Daphina Misiedjan (ISS) en Erica Gargaglione (Piet Zwart Instituut). De diversiteit van de ontwerpen was verrassend:
De middag voor de uitreiking ontmoetten alle finalisten Achille Mbembe. Wat volgde was geen beleefd praatje, maar een diepgaand gesprek. Mbembe vertelde over George Floyd's "I can't breathe" als onderdeel van een lange traditie van ademhalingsmotieven in de Zwarte cultuur. Hij daagde de jongeren uit: “Lees alles – niet alleen westerse teksten, maar ook Afrikaanse, Aziatische en Latijns-Amerikaanse stemmen.”
Over technologie was hij helder: "Pharmakon – het kan genezen én doden. We moeten het onberekenbare en onverkoopbare behouden. Sommige dingen hebben geen prijs." En over solidariteit deelde hij een persoonlijk verhaal: zijn moeder kookte altijd voor twaalf mensen terwijl ze met zeven waren. "Het delen van maaltijden vormt de basis van gemeenschap. Onvoorwaardelijke gastvrijheid."
Toen een van de jongste leerlingen vroeg welke verandering hij had gezien door zijn werk, antwoordde Mbembe ontroerd: "Het grootste verschil is wat ik nu zie. Wat jullie doen is een krachtige daad van transformatie."
Bij de uitreiking in het Kunstmuseum Den Haag maakte Martine Gosselink bekend: "Jullie hebben het de jury zeer moeilijk gemaakt. Beschouw dat als een compliment."
MBOK@ won de scholierencategorie vanwege de gedetailleerde uitwerking. Sajha Kheti won bij de studenten. En Interface kreeg een bijzondere erkenning: de helm komt waarschijnlijk in de permanente museumcollectie.
Burgemeester Van Zanen overhandigde kunststof Spinoza-beelden aan de winnaars – kopieën van het bronzen beeld dat Mbembe ontving. Een symbolisch moment: Spinoza uit de 17e eeuw, vervolgd om zijn radicale ideeën, verbonden met een 21e-eeuwse denker en jongeren die filosofie omzetten in actie.
In een tijd waarin filosofie soms als wereldvreemd wordt gezien, bewees deze wedstrijd het tegendeel. Van digitale privacy tot klimaatactie, van schooluitval tot data-rechtvaardigheid – de diversiteit toonde de breedte van Mbembes gedachtegoed en de creativiteit waarmee een nieuwe generatie deze ideeën omarmt.
Kansrijke ontwerpen krijgen een vervolg in de makerspace van Baltan Laboratories. Maar de grootste opbrengst? Jongeren die ervaren dat filosofie relevant is, dat denken en doen hand in hand gaan, en dat solidariteit begint met ademruimte geven – letterlijk en figuurlijk – aan alle levende wezens.
Zoals Mbembe zelf zei: "Wat jullie hier doen, is een krachtige daad van transformatie."
De Spinozalens 2025 stond in het teken van 'toekomstbestendige solidariteit'. De Challenge werd georganiseerd door Wereldmuseum in samenwerking met de Stichting Internationale Spinozaprijs en Baltan Laboratories.